اکنون جشنواره فیلم فجر از نیمه راه عبور کرده و تنها یک نیمه دیگر تا پایان ماراتن سینمایی فجر باقی مانده است؛ رویدادی که هر سال بهعنوان محل رونمایی تازههای سینمای ایران شناخته میشود و بسیاری آن را سال نوی هنر هفتم میدانند. جشنوارهای که در طول بیش از چهار دهه برگزاری، همواره با فراز و نشیبهای مختلفی همراه بوده و چهرههای گوناگونی را به خود دیده است؛ از فیلمسازان جوانی که نخستین گامهای خود را در این رویداد برداشتهاند تا کارگردانان شناختهشدهای که آثارشان بعدها هم در گیشه داخلی موفق بوده و هم در عرصههای جهانی افتخارآفرینی کردهاند.
جشنواره فیلم فجر در این ۴۴ سال، به نوعی حافظه تاریخی سینمای ایران را در دل خود جای داده است. اسناد، خاطرات و تجربههایی که گاه بهصورت علنی و آشکار در فضای رسانهای و محافل سینمایی مطرح شده و ماهها و حتی سالها محل بحث و تحلیل بودهاند و گاه نیز مسکوت ماندهاند تا شاید در آینده و در بزنگاههای دیگر دوباره سر برآورند. همین لایههای پنهان و آشکار است که فجر را فراتر از یک رویداد صرفاً نمایشی، به پدیدهای فرهنگی و اجتماعی تبدیل کرده است.
در شش روزی که از برگزاری چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر گذشته، یک وجه مشترک در اغلب نشستهای خبری و صحبتهای عوامل فیلمها به چشم میخورد؛ هیچ نشستی بدون عرض تسلیت به مناسبت درگذشتگان دیماه آغاز نشده و کمتر فیلمسازی بوده که در خلال صحبتهای خود، به این اتفاقات تلخ و غمبار اشاره نکند. یادآوری کشتهشدگان و ابراز همدردی با خانوادههای داغدار، به رویهای ثابت در روزهای جشنواره تبدیل شده و نشان داده است که فضای فجر امسال، بیش از هر چیز تحت تأثیر شرایط اجتماعی و اندوه جمعی جامعه قرار دارد.
این همدلی و یادآوری، اگرچه فضای جشنواره را از شور صرف سینمایی فاصله داده، اما در عین حال نشاندهنده پیوند عمیق سینماگران با واقعیتهای جامعه است؛ واقعیتهایی که نمیتوان آنها را نادیده گرفت یا از کنارشان بیتفاوت عبور کرد. همین مسئله باعث شده است بسیاری از نشستها، رنگوبویی فراتر از معرفی یک فیلم یا تحلیل فنی به خود بگیرند و به بستری برای بیان دغدغههای انسانی و اجتماعی تبدیل شوند.
در ششمین روز جشنواره، یکی از اتفاقات قابل توجه، جابهجایی در برنامه نمایش فیلمها بود. طبق اعلام دبیرخانه، فیلم سینمایی «قایقسواری در تهران» به کارگردانی رسول صدرعاملی از جدول نمایش روز پنجشنبه خارج شد و جای خود را به فیلم «حال خوب زن» به کارگردانی مهدی برزکی داد. بر این اساس، فیلم جدید رسول صدرعاملی به روز شنبه موکول شد؛ تغییری که واکنشهایی را در میان خبرنگاران و اهالی رسانه به همراه داشت، اما در نهایت بدون حاشیه خاصی اجرایی شد.
از دیگر نکات مثبت روز پنجشنبه جشنواره میتوان به نظم نسبی در نمایش فیلمها و برگزاری نشستهای خبری اشاره کرد. اگرچه در روزهای ابتدایی جشنواره، بهدلیل طولانی شدن برخی نشستها و پرسشوپاسخهای پرحاشیه، برنامه کلی جشنواره با تأخیر همراه میشد و زمانبندی اعلامشده رعایت نمیشد، اما در ششمین روز بالاخره روال منظمتری در پیش گرفته شد. برنامههای جشنواره در ساعت ۲۲ به پایان رسید و این موضوع رضایت نسبی رسانهها و حاضران را به همراه داشت.
با این حال، نکات جنجالی و حاشیهساز همچنان جزء جدانشدنی نشستهای جشنواره فیلم فجر باقی مانده است. هرچند برخی از این حواشی به اختلافنظرهای طبیعی میان فیلمسازان و منتقدان بازمیگردد، اما برخی دیگر ناگهان فضای نشستها را ملتهب میکند و توجهها را از خود فیلم به سمت موضوعاتی دیگر میکشاند.
یکی از این اتفاقات جنجالی، در نشست خبری فیلم سینمایی «رقص باد» به کارگردانی سیدجواد حسینی و تهیهکنندگی ابوالفضل صفری رخ داد. در جریان این نشست، صفری در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران، بهطور ناگهانی به فیلم سینمایی «موقعیت مهدی» اشاره کرد و ادعایی را مطرح کرد که واکنشهای مختلفی را در پی داشت.
تهیهکننده «رقص باد» عنوان کرد که در ابتدا خودش تهیهکنندگی فیلم «موقعیت مهدی» را بر عهده داشته، اما بهیکباره این عنوان از او گرفته شده است. این صحبتها که خارج از چارچوب فیلم حاضر در نشست مطرح شد، فضای جلسه را تحت تأثیر قرار داد و باعث شد توجه رسانهها از موضوع اصلی نشست منحرف شود. هرچند در همان لحظه توضیح بیشتری درباره جزئیات این ماجرا ارائه نشد، اما همین اشاره کوتاه کافی بود تا بار دیگر بحثها و گمانهزنیها درباره پشتپرده برخی پروژههای سینمایی داغ شود.
چنین اتفاقاتی نشان میدهد که جشنواره فیلم فجر، علاوه بر ویترین آثار سینمایی، محلی برای بروز اختلافها، ناگفتهها و روایتهای متناقض نیز هست؛ روایتهایی که گاه در سکوت باقی میمانند و گاه ناگهان در یک نشست خبری و مقابل دوربینها مطرح میشوند. این ویژگی، اگرچه گاهی به حاشیهسازی منجر میشود، اما از سوی دیگر تصویری واقعیتر از فضای سینمای ایران ارائه میدهد.
در مجموع، شش روز نخست جشنواره چهلوچهارم فیلم فجر با ترکیبی از نظم، اندوه جمعی، رونمایی آثار تازه و حاشیههای همیشگی سپری شده است. حالا که جشنواره از نیمه عبور کرده، نگاهها به روزهای پیشرو و فیلمهای باقیمانده دوخته شده؛ روزهایی که میتوانند سرنوشت برخی آثار را در ذهن مخاطبان و منتقدان رقم بزنند و خاطرات تازهای به آرشیو پرحجم فجر اضافه کنند.
باید دید در نیمه دوم این ماراتن سینمایی، جشنواره فیلم فجر بیش از هر چیز با چه تصویری در ذهنها ماندگار خواهد شد؛ تمرکز بر سینما و فیلمها، یا ادامه حاشیهها و روایتهای ناگفتهای که هر سال بخشی از هویت فجر را شکل میدهند.